Tog 6. aprila 1941. je bila nedelja, dan sunčan, topao i vedar, iako je bilo tek rano proleće. Vernici su se, kao po običaju, okupljali ispred Vaznesenjske crkve posle jutrenja. U 6.30, bez objave rata, snage Trećeg rajha su napale Kraljevinu Jugoslaviju, što je označilo početak Drugog svetskog rata na našim prostorima.
Prestonica je napadnuta sa ukupno 484 aviona, protiv kojih se borio elitni Šesti lovački puk Kraljevskog ratnog vazduhoplovstva. Najviše civilnih žrtava toga jutra je bilo u porti Vaznesenjske crkve, gde je vojska iskopala dva skloništa za civile. U znak sećanja na njih u porti crkve je postavljen krst sa spomen-pločom.
Instalirajte našu iOS ili Android aplikaciju – Objektiv.rs
I sama Vaznesenjska crkva je tom prilikom teško oštećena, a bombardovanje se nastavilo i 7, 11. i 12. aprila. Uprkos oštećenju oni koji su se zatekli u samoj crkvi su preživeli. Da ironija bude veća, ova crkva je pogođena i prilikom austrougarskog napada u 1. svetskom ratu, a bila je potpuno obnovljena tek 1937, samo 4 godine pre novog razaranja.
Kako je zapisao očevidac ovog događaja, prota Milovan Mihailović, “nastao je užasan prizor u crkvenoj porti i crkvi: krvava zemlja, kamenje i drugi materijal sa iskidanim parčadima ljudskih tela zasuli su crkvu i crkveni krov, i okitili još preostale stare kestene kraj crkve.” O ovom tragičnom događaju za Objektiv je govorio protojerej Arsenije Arsenijević, paroh prve parohije i starešina Vaznesenjske crkve:
– Na osnovu podataka iz našeg crkvenog letopisa znamo da je oko 180 ljudi stradalo tu, među kojima su bili i sveštenoslužitelji našeg hrama. Njih uvek pominjemo, svake godine, i godinama unazad, naravno, ovde se svakog 6. aprila održava pomen nevino poginulim žrtvama koje su bili sakrivene tu kod nas. Na taj način mi pominjemo i sve Beograđane – to je simbol za svo stradanje i našeg grada, ali i sva ona stradanja koja će nađ narod pretrpeti u narednim godinama, jer je ovaj događaj označio početak rata. Mnogi potomci postradalih u porti našeg hrama dolaze, i na taj način održavamo vezu i sa njima i sa stradalima.
Ukupno je u Beogradu porušeno 627 zgrada, a oštećeno ih je preko 8.000. Srušen je i deo zgrade Starog dvora, a najveći materijalni gubitak predstavlja 350.000 knjiga koje su izgorele zajedno sa bibliotekom. Ne zna se tačan broj aviona koje su oborili jugoslovenski piloti, ali se procenjuje da ih je bilo između 42 i 48, dok je broj poginulih pilota 11.
Noć pre početka napada piloti 102. eskadrile Šestog lovačkog puka su sedeli u čuvenoj beogradskoj kafani “Zora”. Iako su imali slobodno veče komanda je morala da zna gde se nalaze, pa su izabrali kafanu koja je imala telefon. Pevala im je legendarna Divna Kostić, a na repertoaru su bile pesme poput “Oj, Hitleru, milu li ti nanu, ostavićeš kosti na Balkanu”, “Kad bi ove ruže male”, “O svemu mi piši, mati”. Međutim, oko 1 sat posle ponoći zazvonio je telefon, a komandant Žunjić je, primivši poziv, naredio pilotima da se pozdrave sa prisutnima i odmah krenu.
Poslednjih 7 godina, na istom mestu gde su piloti-heroji proveli svoju poslednju noć, svakog 6. aprila tačno u 1 posle ponoći simbolično zvoni telefon. I fotografije jedanaestorice poginulih nas podsećaju na njihovo herojstvo, a Zlatomir Grujić, predsednik Udruženja penzionisanih vojnih letača i padobranaca Srbije, nam govori o tom događaju, koji su Nemci slikovito nazvali “Operacija odmazda”:
– To je jedan neviđeni zločin. Beograd je 3. aprila proglašen za otvoren grad, što znači da se neće braniti i da se po njemu ne bi smelo dejstvovati. Međutim Hitler je, u svom besu, naredio da se Beograd razori, da se sravni sa zemljom. Inače taj model razaranja Beograda, kao i mnogih gradova, je počeo da se primenjuje razaranjem Gernike, koju su nemački avioni takođe sravnili sa zemljom. Tada se pokazalo da je psihološki uticaj bombardovanja iz vazduha bio strahovit, i to su Nemci primenjivali. Masovnim naletima su izazivali strah, paniku, velika razaranja, i tako lomili borbeni duh i volju za otporom. Prvi avioni su se na nebu iznad Jugoslavije pojavili na jugu, iznad današnje Makedonije, već oko 4 sata.
Kakvog je karaktera bio iznenadni napad Nemačke, kao i sam Aprilski rat, možda najbolje ilustruje slučaj komandanta eskadrile, kapetana II klase Miloša Žunjića, zvanog Kazanova. On je uspeo da obori jedan bombarder, ali je morao da iskoči iz svog aviona jer je bio teško oštećen u sukobu. Suprotno kodeksu ratovanja, po kojem pilot koji se katapultuira nije meta, nemački mitraljezi su po njemu osuli smrtonosnu paljbu dok se spuštao padobranom.
Na beogradskom Novom groblju je 1966. godine formirano Spomen-groblje stradalih u šestoaprilskom bombardovanju 1941. godine. 29 mermernih ploča nalazi se na 8 ozidanih betonskih humki, koje podsećaju na rovove (skloništa) u kojima su postradali prvobitno sahranjivani. Još jedno spomen obeležje poginulima nalazi se u Karađorđevom parku. Ono je u obliku crne granitne ploče, i posvećeno je stradalima u skloništu koje je bilo u središtu parka, njih ukupno 192. Najpoznatiji spomenik pilotima braniocima Beograda se nalazi na Zemunskom keju, u blizini hotela Jugoslavija, gde se svake godine 6. aprila održava centralna komemoracija.
Ono što je zanimljivo je da su za izlivanje ovog spomenika skupljane čaure sa strelišta, kako bi bilo dovoljno materijala za izlivanje. Lice spomenika je ustvari okrenuto prema Dunavu, gde se nalazi i amfiteatar koji je predviđen za ceremonije. Spomen-ploče pilotima se nalaze i u Irigu i manastiru Krušedol, odakle su takođe poletali u odbranu Beograda, kao i kod sela Vilovo u blizini Titela.
Celokupan materijal koji je naša ekipa pripremila, kao i izjave sagovornika u celosti pogledajte u videu:
Novinar: Ivan Marinković
Snimatelj: Danilo Krša
Montaža: Stefan Kojić
Komentari (0)